Tay chân miệng: Cách nhận biết sớm dấu hiệu bệnh chuyển nặng ở trẻ em

Tay chân miệng là một bệnh truyền nhiễm cấp tính thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi. Bệnh do virus đường ruột gây ra và có khả năng lây lan nhanh trong cộng đồng, nhất là tại các nhà trẻ và trường mầm non. Phần lớn trường hợp tay chân miệng có diễn tiến nhẹ và có thể tự khỏi sau vài ngày. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, bệnh tay chân miệng có thể tiến triển nhanh và gây ra các biến chứng nguy hiểm nếu không được theo dõi và phát hiện kịp thời.

Tay chân miệng là gì?

Tay chân miệng là bệnh nhiễm virus cấp tính do các virus thuộc nhóm Enterovirus gây ra. Những tác nhân phổ biến nhất gây bệnh tay chân miệng gồm Enterovirus 71 (EV71), Coxsackievirus A16 và Coxsackievirus A6. Trong đó, Enterovirus 71 được ghi nhận là chủng virus có nguy cơ gây biến chứng nặng cao hơn trong bệnh tay chân miệng, đặc biệt liên quan đến các biến chứng thần kinh và tim mạch.

Bệnh tay chân miệng lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa khi virus từ tay nhiễm bẩn đi vào miệng. Ngoài ra, tay chân miệng cũng có thể lây qua tiếp xúc với dịch tiết mũi họng khi trẻ ho, hắt hơi hoặc qua các đồ vật, đồ chơi, vật dụng bị nhiễm virus.

Do khả năng lây lan nhanh, tay chân miệng thường bùng phát thành từng đợt dịch trong cộng đồng. Trẻ nhỏ là nhóm đối tượng dễ mắc tay chân miệng nhất vì hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và thường xuyên tiếp xúc gần với nhau trong môi trường sinh hoạt tập thể.

Dấu hiệu tay chân miệng giai đoạn nhẹ

Phần lớn trẻ mắc tay chân miệng ở mức độ nhẹ và có thể được chăm sóc, theo dõi tại nhà theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Triệu chứng phổ biến của tay chân miệng bao gồm sốt nhẹ hoặc sốt vừa, đau họng, mệt mỏi và biếng ăn. Sau đó, trẻ có thể xuất hiện các bóng nước nhỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông hoặc vùng đầu gối. Đây là dấu hiệu đặc trưng giúp nhận biết tay chân miệng. Ngoài các tổn thương trên da, trẻ mắc tay chân miệng còn có thể xuất hiện các vết loét trong miệng, đặc biệt ở niêm mạc má, lưỡi hoặc lợi. Các vết loét này gây đau khi ăn uống, khiến trẻ dễ bỏ ăn hoặc quấy khóc.

Ở giai đoạn nhẹ của tay chân miệng, trẻ vẫn tỉnh táo, có thể chơi và sinh hoạt tương đối bình thường. Giai đoạn này thường kéo dài từ 5 đến 7 ngày và đa số trẻ mắc tay chân miệng sẽ tự hồi phục nếu không có biến chứng.

Dấu hiệu cảnh báo tay chân miệng chuyển nặng

Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, các biến chứng của tay chân miệng thường xuất hiện sớm, đặc biệt trong khoảng ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 của bệnh. Vì vậy, phụ huynh cần theo dõi sát tình trạng của trẻ mắc tay chân miệng trong giai đoạn này để phát hiện kịp thời những dấu hiệu bất thường.

Một trong những nhóm dấu hiệu quan trọng của tay chân miệng chuyển nặng là các biểu hiện thần kinh. Trẻ có thể xuất hiện tình trạng giật mình chới với nhiều lần, run tay chân hoặc đi loạng choạng. Một số trẻ mắc tay chân miệng có thể quấy khóc liên tục, khó dỗ hoặc trở nên ngủ gà, lừ đừ bất thường. Bên cạnh đó, tay chân miệng nặng còn có thể gây ảnh hưởng đến hệ tim mạch và hô hấp. Trẻ có thể xuất hiện các biểu hiện như nhịp tim nhanh bất thường, thở nhanh, thở mệt hoặc vã mồ hôi nhiều. Một số trường hợp tay chân miệng nặng còn có biểu hiện tay chân lạnh, da tái hoặc dấu hiệu tuần hoàn kém.

Ngoài ra, các biểu hiện toàn thân cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo tay chân miệng chuyển nặng. Trẻ có thể sốt cao từ 39°C trở lên khó hạ, nôn nhiều lần hoặc trở nên mệt mỏi, lừ đừ rõ rệt. Khi trẻ mắc tay chân miệng có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám ngay.

Khi nào trẻ mắc tay chân miệng cần nhập viện?

Không phải mọi trường hợp tay chân miệng đều cần nhập viện điều trị. Tuy nhiên, một số trường hợp cần được theo dõi tại cơ sở y tế để đảm bảo an toàn cho trẻ.

Theo các hướng dẫn y khoa, trẻ mắc tay chân miệng nên được đưa đến bệnh viện nếu có tình trạng sốt cao kéo dài liên tục trên 48 giờ. Ngoài ra, nếu trẻ có dấu hiệu giật mình nhiều lần hoặc nhịp tim nhanh hơn bình thường theo độ tuổi, việc theo dõi tại bệnh viện là cần thiết. Những trẻ mắc tay chân miệng có biểu hiện thần kinh như run tay chân, ngủ gà hoặc thay đổi tri giác cũng cần được đánh giá tại cơ sở y tế. Trong các trường hợp nặng, tay chân miệng có thể diễn tiến nhanh và gây ra các biến chứng nguy hiểm như viêm não, phù phổi cấp hoặc sốc tim mạch.

Do đó, việc phát hiện sớm và theo dõi sát các dấu hiệu của tay chân miệng là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.

Cách phòng bệnh tay chân miệng ở trẻ em

Hiện nay, chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho tay chân miệng, vì vậy phòng bệnh là biện pháp quan trọng nhất để hạn chế sự lây lan của bệnh trong cộng đồng.

Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh là một trong những biện pháp đơn giản nhưng rất hiệu quả trong phòng ngừa tay chân miệng. Thói quen này giúp giảm nguy cơ virus xâm nhập vào cơ thể trẻ. Ngoài ra, các đồ chơi và vật dụng của trẻ cần được vệ sinh và khử khuẩn thường xuyên bằng dung dịch chứa clo để hạn chế sự tồn tại của virus gây tay chân miệng trong môi trường. Trẻ đang mắc tay chân miệng không nên đến trường hoặc tham gia các hoạt động tập thể để tránh lây bệnh cho các trẻ khác. Việc giữ môi trường sống sạch sẽ, thông thoáng cũng góp phần quan trọng trong việc phòng ngừa tay chân miệng.

Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm phổ biến ở trẻ nhỏ và phần lớn các trường hợp có diễn tiến nhẹ. Tuy nhiên, bệnh tay chân miệng vẫn có nguy cơ chuyển nặng nhanh chóng nếu không được theo dõi sát trong những ngày đầu. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo sớm và xử trí đúng cách là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm của tay chân miệng.

Tài liệu tham khảo

1.     World Health Organization. Hand, Foot and Mouth Disease Guidelines.

2.     Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Hand, Foot and Mouth Disease (HFMD).

3.     Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tay chân miệng.

4.     American Academy of Pediatrics. Red Book: Report of the Committee on Infectious Diseases.